Yapılan, Yapılmayan ve Pişmanlığın Açık Devreleri

Beyin, “yapılan” ile “yapılmayan” pişmanlığı aynı şekilde işlemez.
Çünkü yapılan bir şey, nörolojik olarak tamamlanmış bir döngüdür. Bir pişmanlık üretmiş olsa bile iz bırakır. Ve o iz, öğrenmeye dönüşebilir.
Yapılan şeyin pişmanlığı, büyük oranda kapanabilir bir devredir.
Bir şey yaptığında pişman olsan bile, beynin elinde somut bir olayın kaydı vardır artık. Bu kayıt zamanla yeniden çerçevelenebilir, anlamlandırılabilir; telafi davranışlarıyla kısmen de olsa kapatılabilir. Bunun neticesinde öğrenme gerçekleşir ve prefrontal korteks sonuç bilgisi elde etmiş olur.
Yapılmayan şeyin pişmanlığı ise açık kalan bir devredir.
Çünkü beynin elinde işleyebileceği somut bir olay yoktur. Sadece “olabilirdi” simülasyonu vardır. Fakat bu simülasyon gerçeğe bağlanamaz; bir sonuç da üretemez. Dolayısıyla kapatılamaz.
İşte bu yüzden beyin aynı ihtimalleri tekrar tekrar oynatır. Döngü tamamlanmaz, pişmanlık kronikleşir. Yapılmayan şey bir öğrenme de üretmez ve açık devre olarak kalmaya devam eder.
Bu durumda neden “yapın gitsin” denir?
Aslında “yapın” çağrısı, nörolojik bir hijyen önerisidir. Çünkü belirsizliği bitirir. Sonuç iyi de olsa kötü de olsa, beyin veri alır ve devreyi bir şekilde kapatır — daha doğrusu tamamlar.
Veri olmayan yerde zihin spekülasyon üretir. Bunun sonucunda ortaya çıkan şey dopamin değil, anksiyetedir.
Ertelemek bir bedel taşır içinde. Genelde yapılan şeylerin bedeli olur diye düşünürüz; oysa yapılmayan şeylerin bedeli kimi zaman çok daha ağırdır.
Erteleme yalnızca zaman kaybı değildir. Zihnimizde yapılması istenen şeyin yapılabilirliğini büyütür; bu da beynin simülasyon yükünü artırır. Zaman geçtikçe eylem daha büyük algılanır ve başlamak daha zor hâle gelir.
Bu yüzden insanlar çoğu zaman başarısız oldukları şeyleri değil, bir türlü başlayamadıkları şeyleri taşırlar omuzlarında.
İnsanın yaptıkları pişmanlık doğurabilir; fakat yapılmayanlar sinir sisteminde kapanmayan boşluklar bırakır. Ve bu boşluklar, peşimizi kolay kolay bırakmaz.
Tam bu noktada akla şu sorular gelir: “Karşımıza çıkan her duruma balıklama atlamamız mı gerekir? Hangi durumlarda yapmalı, hangi durumlarda yapmamalıyız? Bir şeyi yapıp yapmayacağımızı nasıl bileceğiz?”

Yaşadığımız dünyada istekler neredeyse sonsuzdur. Buna karşılık, bir toplumun içinde yaşadığımız için başımızı nereye çevirsek kurallar, kaideler ve normlarla karşılaşırız. Bu sınırlar içinde yaşamaya mecburuz.
Bu yüzden çoğu zaman yapmak isteyip de yapamadığımız şeylerle sürdürürüz hayatımızı. Yapamamanın ya da yapmamayı seçmenin bıraktığı boşluk, yaşamımızda düşündüğümüzden çok daha geniş bir yer kaplar.
Hayat ise bütün bunlara rağmen akmaya devam eder. Aldığımız kararlar doğru da olsa yanlış da olsa, zaman durmaz.
İşte insan tam da bu noktada, yapmak ile yapmamak arasındaki o eşikte durur. Ve hangi yükü taşıyacağına karar vermekte zorlanır.
Açık bir hatayı taşımak mı daha zordur, yoksa belirsiz bir ihtimali mi?

Hayat bize çoğu zaman ne yapmamız gerektiğini söylemek yerine, neyin ya da nelerin mümkün olduğunu fısıldar. Bu bir buyruk değil, bir yön işaretidir.
İnsana seçenekler sunar. Bulunduğu yerde kalmanın artık yaşadığını hissettirmediğini sezdirir. Bir şeylerin yapılabilir hâle geldiğini fark ettirir ve bunu görmezden gelmenin de bir cevap olduğunu hatırlatır.
Her iki durumda da bir bedel vardır elbette.
Bu yüzden çağrı huzur vermez. Çünkü huzur, henüz seçilmemiş bir hayatın içinde barınmaz. Aksine, sürekli bir rahatsızlık üretir. Çünkü çağrı yalnızca ihtimalleri değil, aynı zamanda bir sorumluluğu da içinde taşır.
Çağrı yorucudur. Çünkü insana yaşamın sadece başına gelenlerden ibaret olmadığını; seçmediklerinin de en az seçtikleri kadar yük taşıdığını gösterir.
İnsan çoğu zaman yanlış yapmaktan değil, yanlış yapma ihtimalinden korkar. Ve çağrı, işte bu ihtimali görünür kılar.
Bu noktadan sonra mesele artık “yapmak mı, yapmamak mı” olmaktan çıkar; neye cevap verdiğimiz sorusuna dönüşür.
Çağrı ileri çağırır; hadd ise bu çağrının nerede durması gerektiğini hatırlatır.

Hadd, yalnızca bir sınır değildir. İnsanın kendini koruduğu, ölçüsünü bildiği, kendini konumlandırdığı ve dağılmaktan sakındığı ontolojik bir çizgidir. 

Hadd aşımı, bir kural ihlalinden çok, kişinin kendi dengesini kaybetmesidir.
Haddini bilmek, insanın kendisiyle temasını mümkün kılan bir denge hâli; yapabildiklerinin sınırında durabilme bilgisidir. 

Bu sınır güçsüzlükten değil, bilgelikten doğar. Hadd, “yapamıyorum” demek değildir. Hadd, “yapabilirim ama yapmıyorum” diyebilecek bir iç açıklığa sahip olmaktır.

İnsan pişmanlığı çoğu zaman yaptığı şeylerle ilişkilendirir. Oysa pişmanlığın daha derin bir kaynağı vardır. Eylemin hadd bilgisi dâhilinde mi, yoksa hadd dışına taşarak mı yapılmış olduğu.
Bu ayrım, ödenecek bedelin ağırlığını ciddi biçimde belirler.
Eğer yapılan eylem hadd içinde kalıyorsa, sonucu ağır bile olsa büyük bir yıkım yaratmaz. Çünkü insan bedel öderken kendi içinde çatışmaya girmez. Belki “yanıldım” der ama “kendimi kaybettim” demez. Bu tür pişmanlık, kapatılabilir bir iz bırakır.
Ancak eylem hadd aşımıyla yapılmışsa, pişmanlık yalnızca sonuçla ilgili değildir. Kişi, kendi iç dengesini ihlal etmiş olmanın ağırlığını da taşır. Bu, yapılan hatadan çok, kendine rağmen yapılmış olmanın acısıdır.
Bu noktada hissedilen şey çoğu zaman şudur:
“Bunu yapmamalıydım” değil,
“Ben bu olmamalıydım.”
Bu yüzden bazı pişmanlıklar zaman geçmesine rağmen azalmaz. Çünkü mesele yanlış karar değil, yanlış konumlanmadır. 

Kişinin kendi merkezinden uzaklaşmış olmasıdır.

Hadd dışı bir eylem, nörolojik olarak tamamlanmış görünse bile ontolojik olarak tamamlanmaz. Beyin “olan”ı kayda almıştır; fakat varlık, o kaydı yerine oturtamaz.
Hayat boyu pişmanlıklar bu yüzden olur. İnsan bazı şeyleri değil, bazı hâllerde kendisi olmayı affedemez. Affedilmiş olsa bile, unutulmuş görünse bile.
Çünkü açık kalan devrenin olayla bir ilgisi yoktur. Asıl sorun benlikle ilgilidir.
Velhasıl kelam, insan yaşadığı hayatlardan yorulmaz; yaşayabileceği ama yaşayamadığı hayatlardan yorulur.
Yapılan hatalar çoğu zaman hafifler, yapılmayanlar ağırlaşır. Çünkü yapılan şey geride kalır; yapılmayan şey ise insanın içinde kalır.
Her duruma balıklama atlamak gerekmez ama her bekleyiş de masum değildir. 

Durmak bazen haddin payına düşer, bazen kaçışın.
Ve insan bunu, kendinden başka kimseye açıklayamaz.

Ömer Tamdoğan