Hata: Yaşamda Kalmanın Zorunlu Bedeli

“Yaşam, mutlak doğruluk üzerine değil; yönetilebilir hata kapasitesi üzerine kuruludur.”

İnsan çoğu zaman hatayı bir kusur ya da başarısızlık olarak tanımlar. Sistemin dışına düşmüş bir bozulma gibi konumlandırır. Oysa hata, kusurdan ziyade varlığın kendisine ait temel bir süreçtir. Canlı sistemler açısından ortadan kaldırılması gereken bir anomali değil; işlenmesi gereken bir geri bildirim biçimidir. Başlı başına ne iyi ne de bütünüyle zararlıdır. Ancak yönetilebilir olması gerekir. Ve tam da bu ölçüde yaşamda kalmanın zorunlu bedelidir.
Hatasızlık fikri durağan ve kapalı bir sistem varsayar. Halbuki yaşam kapalı sistemleri sevmez. Hatasız sistem değişmeyen sistemdir; değişmeyen sistem ise ölü sistemdir. Çünkü canlılık devinimle varlığını sürdürür. Devinimin olduğu yerde sürtünme vardır, sapma vardır, gecikme vardır. Dolayısıyla hata, varlığın kusuru değil; devam edebilmek için ödediği bedeldir.
Ontolojik düzeyde hata, varlığın tamamlanmamış olma halidir. Tamamlanmış bir varlık değişmezdi. Değişmeyen bir varlık ise zamana ihtiyaç duymazdı. Zamanla ilişkisi olmayan bir şeyin de yaşamla ilişkisi yoktur. Belki de bu yüzden yaşam mükemmelliğe değil, sürekli yeniden düzenlenmeye yakındır.
Yaşamın en büyük paradokslarından biri de burada ortaya çıkar:
Yaşam, mutlak doğruluk üzerine değil; yönetilebilir hata kapasitesi üzerine kuruludur.

DNA bunun en temel örneklerinden biridir. DNA kendini kopyalarken bazen küçük hatalar meydana gelir. Bir baz yanlış eşleşebilir ya da küçük genetik sapmalar oluşabilir. Bu hataların büyük kısmı nötrdür, bazıları zararlıdır. Ancak çok küçük bir kısmı organizmaya yeni adaptasyon imkanları kazandırır. Evrimsel çeşitlilik tam da bu kontrollü hata kapasitesinden doğar. Eğer yaşam tamamen kusursuz bir kopyalama sistemi üzerine kurulsaydı, değişim ve adaptasyon kapasitesi ciddi biçimde azalırdı. Belki de bugün hâlâ çok daha basit biyolojik organizasyonlar düzeyinde varlığımızı sürdürüyor olacaktık.

Nörolojik düzeyde ise hata öğrenmenin temel tetikleyicisi, hatta yakıtıdır. Beyin dünyayı olduğu gibi algılayan bir yapı değildir. Sürekli tahminler üreten bir sistemdir. Çevreye dair olasılıksal modeller kurar ve bu modeller üzerinden beklentiler oluşturur. Gerçeklik bu beklentiyi bozduğunda bir hata sinyali oluşur. İşte tam bu noktada öğrenme başlar. Sinaptik bağlantılar güncellenir, davranış yeniden organize edilir.

Yani hata yoksa beyin güncellenmez.

Sürekli doğru çıkan bir sistem öğrenme ihtiyacı hissetmez. Dopamin sistemi büyük ölçüde fark ve sürpriz üzerinden çalışır. Dolayısıyla hata yalnızca öğrenmeyi değil, hareketi ve motivasyonu da doğurur. Bu yüzden hata yalnızca bilişsel bir sapma değil; nöral güncellemenin zorunlu sinyalidir.
Özellikle motor öğrenmede — dans, savaş sanatları, müzik gibi alanlarda — mikrodüzeyde hata olmadan ustalaşma neredeyse imkansızdır. Çünkü sinir sistemi fark üretmeden yeniden organizasyon gerçekleştiremez. Kusursuz tekrar kısa vadede düzen hissi verebilir; ancak derin öğrenme çoğu zaman küçük sapmaların işlenmesiyle oluşur.

Fizyolojik düzeyde hata ise stres ve adaptasyon olarak karşımıza çıkar. Vücut hatayı stres olarak yaşar. Ancak bu stres her zaman yok edilmesi gereken bir düşman değildir. Dozunda kaldığı sürece organizmayı yeniden inşa eden bir uyarıcıya dönüşebilir.
Kaslar mikro düzeyde hasar alarak güçlenir. Bağışıklık sistemi organizma için tehdit oluşturabilecek patojenlerle karşılaşarak öğrenir ve hafıza geliştirir. Hücreler stres altında daha verimli çalışmayı öğrenir. Organizma, tolere edilebilir düzeyde bozulmalar sayesinde derinleşir.
Yani beden hatayı silerek değil, işleyerek hayatta kalır.

İnsanın en büyük yanılgılarından biri de kusursuzluğu yaşamın doğal hali sanmaları. Oysa yaşam kusursuzluğu değil, adaptasyonu ödüllendirir. Çünkü tamamen hatasız sistemler çoğu zaman güçlü değil; kırılgandır. Kendini güncelleyemeyen her yapı, ilk büyük sapmada dağılmaya mahkumdur.

Belki bu durum insan ilişkileri için de geçerlidir. Sağlıklı ilişkiler tamamen hatasız yapılar değildir. Aksine küçük kırılmaların, yanlış anlaşılmaların ve eksikliklerin işlenebildiği yapılardır. Çünkü hiçbir temas kusursuz değildir. İki bilinç birbirine yaklaşırken kaçınılmaz olarak sürtünme üretir. Önemli olan hatanın hiç ortaya çıkmaması değil; ilişkinin o hatayı taşıyabilecek, dönüştürebilecek ve yeniden organize edebilecek kapasiteye sahip olmasıdır.

Ömer TAMDOĞAN

 

Yankısız Zihinler – Zaman'a Konuşan İnsanlar
-Toplumun Zihinsel Akustiği

Bir insanın kendi sesini duyamaması, bilincin kendi varlığını doğrulayacak bir dış geri bildirimden yani ötekiden mahrum kalması çok acı.

Düşüncelerinin dolaşıma girmemesi, bir akis bulamaması, uzun süre epistemik izolasyonda kalması zihnin iç yankısını büyütür. Kişi kendisiyle konuşmaya başlar. Bu durum da dış gerçeklikle arada bir akustik kopukluk yaratır. 

Bu tür bir yankısızlık hali tarih boyunca birçok düşünürün ve sanatçının kaderi olmuştur. Fakat toplum çoğu zaman bu durumu yanlış okumayı tercih eder ve meseleyi hatalı bir nedensellik ilişkisiyle açıklar. Filozofların çok düşündükleri için delirdikleri iddiası da bu okumanın tipik örneklerinden biridir. Hatta bizim toplumumuzda, çok düşünmenin zararlı olduğu yargısı çoğu zaman bu örnek üzerinden meşrulaştırılmaya çalışılır.

Oysa doğru okuma yaparsak şöyle bir nedensellik bağı oluşturabiliriz. Bazı filozoflar hatta sanatçılar, bilim insanları, düşüncenin hakkını verenler; düşündükçe yalnızlaştılar, yalnızlaştıkça yankısızlaştı söylemleri ve bu yankısızlık onları kırılganlaştırdı.   

Düşünceleri, çağdaşı olan toplum tarafından anlaşılamadı. Yüksek çözünürlüklü bilinç yarattılar ve bu bilinç yaşadıkları dönemin düşük çözünürlüğünde bir yankı bulamadı. Dolayısıyla ortaya bir rezonans kaybı çıktı.

Bu bir kemanın doğru akort edilmemiş bir odada çalınması gibi bir durumdur. Kemandan ses çıkıyordur lakin oda akustik olarak onu taşıyacak bir yeterliliğe sahip değildir. 

Her kapalı mekânın bir akustik karakteri vardır. Bir enstrüman ses üretir, oda ise o sesi yansıtır, güçlendirir veya boğar. Bazı odalarda keman çalındığında ışık gibi parlar, bazı odalarda ise mat ve boğuk duyulur. Sorun kemanda değildir; ortam o sesi doğru taşıyamıyordur. Profesyonel konser salonlarında duvar açıları, ahşap paneller, rezonans yüzeyleri, ses emici gibi materyallerle oda akustiği ayarlanır. Bu enstrüman akordu gibi bir şey değildir, rezonans optimizasyonudur.

İyi bir kemanı derin düşünce, oda akustiğini toplum, rezonansı ise anlaşılma olarak ele alırsak mesele daha netleşir. Eğer ortam rezonans üretemiyorsa ses vardır duyulmaz ya da kötü çıktığı kabul edilir. 

Ne zaman ki toplumun zihinsel akustiği değişir, o akis bulamayan insanların düşünceleri rezonans üretmeye başlar. Yani keman aynı kemandır ama oda değişmiştir artık.

Bazı insanlar Zaman’a konuşurlar; bulundukları çağa değil. Yüksek çözünürlüklü bilinçleri, maalesef yaşadıkları dönemin düşük çözünürlüklü zihinsel ortamında bir yankı bulamaz. Çağın epistemik akustiği henüz o frekansı taşıyacak olgunluğa erişmemiştir. Bu yüzden sesleri genellikle ya yanlış anlaşılır ya da hiç duyulmaz. Lakin zaman geçtikçe toplumun zihinsel akustiği değişir. 

O zaman anlaşılır ki sorun kemanda değilmiş; oda henüz o sesi taşımayı öğrenmemiştir.

 Ömer TAMDOĞAN

 

Yapılan, Yapılmayan ve Pişmanlığın Açık Devreleri

Beyin, “yapılan” ile “yapılmayan” pişmanlığı aynı şekilde işlemez.
Çünkü yapılan bir şey, nörolojik olarak tamamlanmış bir döngüdür. Bir pişmanlık üretmiş olsa bile iz bırakır. Ve o iz, öğrenmeye dönüşebilir.
Yapılan şeyin pişmanlığı, büyük oranda kapanabilir bir devredir.
Bir şey yaptığında pişman olsan bile, beynin elinde somut bir olayın kaydı vardır artık. Bu kayıt zamanla yeniden çerçevelenebilir, anlamlandırılabilir; telafi davranışlarıyla kısmen de olsa kapatılabilir. Bunun neticesinde öğrenme gerçekleşir ve prefrontal korteks sonuç bilgisi elde etmiş olur.
Yapılmayan şeyin pişmanlığı ise açık kalan bir devredir.
Çünkü beynin elinde işleyebileceği somut bir olay yoktur. Sadece “olabilirdi” simülasyonu vardır. Fakat bu simülasyon gerçeğe bağlanamaz; bir sonuç da üretemez. Dolayısıyla kapatılamaz.
İşte bu yüzden beyin aynı ihtimalleri tekrar tekrar oynatır. Döngü tamamlanmaz, pişmanlık kronikleşir. Yapılmayan şey bir öğrenme de üretmez ve açık devre olarak kalmaya devam eder.
Bu durumda neden “yapın gitsin” denir?
Aslında “yapın” çağrısı, nörolojik bir hijyen önerisidir. Çünkü belirsizliği bitirir. Sonuç iyi de olsa kötü de olsa, beyin veri alır ve devreyi bir şekilde kapatır — daha doğrusu tamamlar.
Veri olmayan yerde zihin spekülasyon üretir. Bunun sonucunda ortaya çıkan şey dopamin değil, anksiyetedir.
Ertelemek bir bedel taşır içinde. Genelde yapılan şeylerin bedeli olur diye düşünürüz; oysa yapılmayan şeylerin bedeli kimi zaman çok daha ağırdır.
Erteleme yalnızca zaman kaybı değildir. Zihnimizde yapılması istenen şeyin yapılabilirliğini büyütür; bu da beynin simülasyon yükünü artırır. Zaman geçtikçe eylem daha büyük algılanır ve başlamak daha zor hâle gelir.
Bu yüzden insanlar çoğu zaman başarısız oldukları şeyleri değil, bir türlü başlayamadıkları şeyleri taşırlar omuzlarında.
İnsanın yaptıkları pişmanlık doğurabilir; fakat yapılmayanlar sinir sisteminde kapanmayan boşluklar bırakır. Ve bu boşluklar, peşimizi kolay kolay bırakmaz.
Tam bu noktada akla şu sorular gelir: “Karşımıza çıkan her duruma balıklama atlamamız mı gerekir? Hangi durumlarda yapmalı, hangi durumlarda yapmamalıyız? Bir şeyi yapıp yapmayacağımızı nasıl bileceğiz?”

Yaşadığımız dünyada istekler neredeyse sonsuzdur. Buna karşılık, bir toplumun içinde yaşadığımız için başımızı nereye çevirsek kurallar, kaideler ve normlarla karşılaşırız. Bu sınırlar içinde yaşamaya mecburuz.
Bu yüzden çoğu zaman yapmak isteyip de yapamadığımız şeylerle sürdürürüz hayatımızı. Yapamamanın ya da yapmamayı seçmenin bıraktığı boşluk, yaşamımızda düşündüğümüzden çok daha geniş bir yer kaplar.
Hayat ise bütün bunlara rağmen akmaya devam eder. Aldığımız kararlar doğru da olsa yanlış da olsa, zaman durmaz.
İşte insan tam da bu noktada, yapmak ile yapmamak arasındaki o eşikte durur. Ve hangi yükü taşıyacağına karar vermekte zorlanır.
Açık bir hatayı taşımak mı daha zordur, yoksa belirsiz bir ihtimali mi?

Hayat bize çoğu zaman ne yapmamız gerektiğini söylemek yerine, neyin ya da nelerin mümkün olduğunu fısıldar. Bu bir buyruk değil, bir yön işaretidir.
İnsana seçenekler sunar. Bulunduğu yerde kalmanın artık yaşadığını hissettirmediğini sezdirir. Bir şeylerin yapılabilir hâle geldiğini fark ettirir ve bunu görmezden gelmenin de bir cevap olduğunu hatırlatır.
Her iki durumda da bir bedel vardır elbette.
Bu yüzden çağrı huzur vermez. Çünkü huzur, henüz seçilmemiş bir hayatın içinde barınmaz. Aksine, sürekli bir rahatsızlık üretir. Çünkü çağrı yalnızca ihtimalleri değil, aynı zamanda bir sorumluluğu da içinde taşır.
Çağrı yorucudur. Çünkü insana yaşamın sadece başına gelenlerden ibaret olmadığını; seçmediklerinin de en az seçtikleri kadar yük taşıdığını gösterir.
İnsan çoğu zaman yanlış yapmaktan değil, yanlış yapma ihtimalinden korkar. Ve çağrı, işte bu ihtimali görünür kılar.
Bu noktadan sonra mesele artık “yapmak mı, yapmamak mı” olmaktan çıkar; neye cevap verdiğimiz sorusuna dönüşür.
Çağrı ileri çağırır; hadd ise bu çağrının nerede durması gerektiğini hatırlatır.

Hadd, yalnızca bir sınır değildir. İnsanın kendini koruduğu, ölçüsünü bildiği, kendini konumlandırdığı ve dağılmaktan sakındığı ontolojik bir çizgidir. 

Hadd aşımı, bir kural ihlalinden çok, kişinin kendi dengesini kaybetmesidir.
Haddini bilmek, insanın kendisiyle temasını mümkün kılan bir denge hâli; yapabildiklerinin sınırında durabilme bilgisidir. 

Bu sınır güçsüzlükten değil, bilgelikten doğar. Hadd, “yapamıyorum” demek değildir. Hadd, “yapabilirim ama yapmıyorum” diyebilecek bir iç açıklığa sahip olmaktır.

İnsan pişmanlığı çoğu zaman yaptığı şeylerle ilişkilendirir. Oysa pişmanlığın daha derin bir kaynağı vardır. Eylemin hadd bilgisi dâhilinde mi, yoksa hadd dışına taşarak mı yapılmış olduğu.
Bu ayrım, ödenecek bedelin ağırlığını ciddi biçimde belirler.
Eğer yapılan eylem hadd içinde kalıyorsa, sonucu ağır bile olsa büyük bir yıkım yaratmaz. Çünkü insan bedel öderken kendi içinde çatışmaya girmez. Belki “yanıldım” der ama “kendimi kaybettim” demez. Bu tür pişmanlık, kapatılabilir bir iz bırakır.
Ancak eylem hadd aşımıyla yapılmışsa, pişmanlık yalnızca sonuçla ilgili değildir. Kişi, kendi iç dengesini ihlal etmiş olmanın ağırlığını da taşır. Bu, yapılan hatadan çok, kendine rağmen yapılmış olmanın acısıdır.
Bu noktada hissedilen şey çoğu zaman şudur:
“Bunu yapmamalıydım” değil,
“Ben bu olmamalıydım.”
Bu yüzden bazı pişmanlıklar zaman geçmesine rağmen azalmaz. Çünkü mesele yanlış karar değil, yanlış konumlanmadır. 

Kişinin kendi merkezinden uzaklaşmış olmasıdır.

Hadd dışı bir eylem, nörolojik olarak tamamlanmış görünse bile ontolojik olarak tamamlanmaz. Beyin “olan”ı kayda almıştır; fakat varlık, o kaydı yerine oturtamaz.
Hayat boyu pişmanlıklar bu yüzden olur. İnsan bazı şeyleri değil, bazı hâllerde kendisi olmayı affedemez. Affedilmiş olsa bile, unutulmuş görünse bile.
Çünkü açık kalan devrenin olayla bir ilgisi yoktur. Asıl sorun benlikle ilgilidir.
Velhasıl kelam, insan yaşadığı hayatlardan yorulmaz; yaşayabileceği ama yaşayamadığı hayatlardan yorulur.
Yapılan hatalar çoğu zaman hafifler, yapılmayanlar ağırlaşır. Çünkü yapılan şey geride kalır; yapılmayan şey ise insanın içinde kalır.
Her duruma balıklama atlamak gerekmez ama her bekleyiş de masum değildir. 

Durmak bazen haddin payına düşer, bazen kaçışın.
Ve insan bunu, kendinden başka kimseye açıklayamaz.

Ömer Tamdoğan

Aforizmalarım - Kısa Cümlelerin Uzun yankıları III 

"Etrafında onca insanın bulunması, sesinin yankı bulmadığı durumda neye yarar ki? Mezarlıklar da kalabalıktır ama kimse yoktur orada.." 

ÖmerTamdoğan

Beraber Yürüyoruz Ama Ayrı Yollarda

Sürünün ritminde, adımı bana ait kalarak.

Gözümü açmamla bir yola attılar beni. 
Baştan aşağı giydirdiler kendi giysileriyle. 
Ne kıyafetlerimi seçebildim 
ne renklerimi.

Gideceğim yolları da tarif ettiler, 
gitmemem gereken yolları da. 
Dediler ki: 
"Sen sadece yürü.
Bu yolun sonu aydınlık.
Bu yolun sonu huzur.
Bu yolun sonu mutluluk."

Ne vakit bu yol benim yolum değil dedim, 
karşıma set ördüler.
Sürüden ayrılanı kurt kaparmış derler.
İyi de ben sürüden ayrılmıyorum ki, 
sürüden ayrı duruyorum dedim. 
Olmaz dediler.
Sürünün içinde kalmak yetmiyormuş meğer.
Sürü gibi yaşamak da gerekiyormuş.

Peki...
Ben neredeyim o zaman 
bu kısa yolculukta?

Ne nereden geldiğimizi biliyoruz
ne nereye gideceğimizi.
İnanıyoruz sadece...
Etimle, kanımla, canımla, ruhumla
yaşayacağım bir hayat var sadece,
o bile bana ait olsun istemiyorlar.

Her şeye rağmen yürüyorum ben...
Kimi zaman boşlukta,
kimi zaman uçurumların kenarında.

Ama yol bu,
bir sahil kenarında konuk ediyor kimi zaman,
kimi zaman heybetli koca bir dağın eteklerinde.
Gün geliyor çıkmaz sokaklar çıkarıyor önüme,
gerisin geriye bir daha yürüyeyim diye.
Yağmur altında sırıl sıklam 
soğuktan titreyerek yürürken,
birden yol kenarında 
bir masa üzerinde bir bardak çayla da
karşıladığı oluyor...

Ben ona yürüdükçe
o da bana göğsünü sonuna kadar açıyor.

Bir mahallede yaşamak,
yürüdüğün yolların kaldırım taşlarını bile biliyor olmak,
bir köşeyi döndüğünde 
karşına neyin çıkacağını bilmek,
neyi nasıl yapman hatta nasıl düşünmen
gerektiğinin belirlenmiş olması elbet konforlu
ve güvenli.

Peki...
Sen neredesin o zaman
bu kısa yolculukta?

Ömer Tamdoğan

 Aforizmalarım – Kısa Cümlelerin Uzun Yankıları - II

"Devinen bir tanrı tahayyülünde bilinç, tapınaktan ziyade bir geçide ihtiyaç duyar."

Ömer Tamdoğan

Daralan Zamanın Aynasında Rafineleşen İnsan; Hayatına Sahip Çıkmanın Eşiğinde 

Yaşımızın ilerlemesiyle zamanımız daralıyor, zamanımız sıkışıyor. 
Masadaki kum saatinin sesi duyulmaya başlıyor neredeyse. 
Düşen kum tanelerinin titreşimini hissetmeye başlıyor insan. Ve zaman, sessizlik sürecinden çıkıp titreşim halini alıyor artık, her saniyesinde kendini hissettiren. 
20'li yaşlarda hiçbir şeyin farkında olmayan insan 30'lu yaşlarda zaman tünelinin başına geldiğini idrak eder. Ama hala, zaman hiç bitmeyecek ve kendisi hiç ölmeyecek düşüncesindedir. Tünelin yolları geniş, ışık bol, alternatifler çoktur onun için. 
40'lı yaşlara geldiğinde tünelin ucundaki ışık belirmeye başlar. Birçok insan için bir tehdit olan o ışık, aslında bir pusula, bir uyarıcı işlevi görür. 
"Zaman azalmaya, biyolojin kısıtlanmaya başladı. Alacağın kararların bedeli de ağırlaşmaya." der sanki.
Takvim yaprakları aslında bir günü değil bir alanı sembolize eder bu yaşlarda. 
20'li ve 30'lu yaşlarda, bir gün geçip de akşam başını yastığa koyduğunda, o günün kâr zarar hesabını yapmazsın çünkü önünde daha çok uzun günler, aylar, yıllar vardır. Takvimden düşen  bir yaprak sadece kağıt parçası olarak görülür. 
Kırkından sonra aynı gün sonu, alan daralması gibi gelir insana. Bir imkan, bir olasılık, bir enerji, bir pencere kapanmıştır çünkü. Zaman, miktarın değil bir kapasitenin konusudur artık. 
Zamanın esnekliği de azalmaya başlar yavaş yavaş. Çünkü 30'unda yaptığın hataların telafisi için geniş hareket alanın ve zamanın olabilir. Ama 40'ından sonra daralmaya başlar bu yelpaze. Bedeli de daha ağır olur haliyle. 
Geleceğin daralması değildir sadece koşulları zorlaştıran. 
Aynı zamanda geçmişin yoğunlaşması da bir ağırlık oluşturur. 
Biriken yaşanmışlıklar, vazgeçişler, seçimler; hepsi bir olup insanın sırtında bir anlam arşivi oluşturur. 

Bu nedenle insan 40'ında sonra boş insanlara, boş sohbetlere, boş eylemlere tahammül edemez ve mesafe koyar. Çünkü zaman sadece ileriye doğru değil içeriye de sıkışmıştır.
Tam bu noktada insan yaşamına sahip çıkmaya karar vermelidir ve bunun için ciddi mesai harcamalıdır.
Olumsuz gibi görünen bazı durumların kalan yolculuğumuzda bize sunulan büyük nimetler olduğunu anlamamız gerek. 
Hani dedik ya belli bir yaştan sonra zaman kapasitenin konusu halini alır diye. İnsanın bu dönemde rafineleşmesinin biyolojik bir karşılığı da vardır. 

Yaş ilerledikçe sadece zaman değil, beynin kendi seçim mekanizması da daralır ve hassaslaşır. Aslında bu noktada saat ilerlemiyor, biz kapasite kaybediyoruz; takvim değil, sinir sistemimiz daralıyor.
Beynimizdeki nöronların yeni deneyimlere, öğrenme süreçlerine ve çevresel değişimlere uyum sağlama kapasitesi olan nöroplastisite, ilerleyen yaşlarda azalmaya başlar. Ama bu korkulacak bir durum değildir. 
Çünkü yaşın ilerlemesiyle enerji sınırları daralmaya başlar. Beyinsel kaynaklar daha seçici olur ve plastisite hız değil kalite odaklı çalışma eğilimine girer. 
Yani kalite artar hayatınızda. Zihninizi kirleten insanlarla araya mesafe koyar, boş tartışmalardan kaçınır ve kalitesiz ilişkilerden uzak durursunuz. 
Yani hayatınıza sahip çıkmaya başlarsınız. 
Hayatınıza sahip çıkmak zamanınıza sahip çıkmakla olur. Siz kendi zamanınıza sahip çıkmazsanız başkaları mutlaka bu işi üstlenir. Sonra da o başkalarının taleplerine, gürültüsüne ve kaosuna teslim etmiş olursunuz zamanınızı yani hayatınızı. 
Zamanı optimize etmek için enerji hırsızlarından uzak durmak gerekir öncelikle. Boş insanlar, boş sohbetler, sürekli şikayet edenlerden özellikle. 
Sonra da kaliteyi ilke haline getirmek çok önemli. Müzikte, düşüncede, diyalogda, insanda...
Kaliteli müzik dinlemek, insanın sinaptik estetiğini güçlendirir. Derin fikirler üzerine tefekkür etmek, beynin prefrontal korteksini güçlendirir. Bu da karar verme, odaklanma, sakinlik ve bilgelik duygusunu artırır.
Sosyal çevrenin daraltılması gibi de algılanabilecek bu durumu ben rafine hale getirmek olarak tanımlıyorum. 
Ve hafiflik. 
Yaş ilerledikçe insan kalabalıklardan değil ağırlıklardan yorulur. Yükleri hafifletmek hayatı hafifletmek demektir.
Velhasıl kelam, insan, kendini iyi besleyen zihinsel bir ekosistem kurmalı içinde; çünkü insanın yaşamı, en çok beslediği yerde büyür.

Ömer Tamdoğan